OSTROWSKI Jan Daneykowicz - Swada polska y łacinska albo Miscellanea oratorskie seymowe, weselne 1745

OSTROWSKI Jan Daneykowicz, Swada polska y łacińska, albo Miscellanea oratorskie seymowe, weselne, kancellaryine, listowne, kaznodzieyskie, pogrzebowe, statystyczne, panegiryczne, elogiarne, inskrypcyjne i inne różne, w oboim języku, prozą i wierszem, t. I

Estr. XV-XVIII t. 23 s. 517-519.

Ten wyjątkowy tom stanowi prawdziwy pomnik sztuki wymowy polskiej epoki saskiej – wielotomowy zbiór kolejno ułożonych mów, listów, formuł i inskrypcji, który łączy w sobie żywy język obrad, dworskich uroczystości, kancelaryjnej praktyki oraz życia duchowego. W tomie I znajdziemy gromadzone starannie przez autora przemówienia sejmowe i sejmikowe, mowy weselne i pogrzebowe, listy i pisma urzędowe, kazania, panegiryk i inskrypcje — wszystko to w języku polskim i łacińskim, prozą i wierszem. Dzięki takiej konstrukcji „Swady” staje się nie tylko podręcznikiem elokwencji, lecz także nośnikiem kultury słowa i ceremoniału magnackiej Rzeczypospolitej. Zawarte w publikacji teksty sejmowe dokumentują realia polityki szlacheckiej, retorykę stanową i manierę oratorską XVIII wieku, oferując badaczowi unikalny wgląd w język debat parlamentarnych i manifestów magnackich. Mowy weselne i pogrzebowe obrazują kulturę uroczystości stanowych: od laudacji po kondolencje, od radości po żałobę. Listy kancelaryjne i pisma urzędowe pokazują szablony formalnej epistolografii, które służyły ówczesnym sekretariatom i kancelariom. Z kolei kazania, inskrypcje i panegiryki prowadzą w przestrzeń literatury użytkowej i duchowej — łącząc wartości chrześcijańskie z wymogami retoryki świeckiej. Kluczową cechą dzieła Ostrowskiego-Daneykowicza jest jego uniwersalność i praktyczność. Kompilacja była przeznaczona „dla pożytku i pochopu w każdej materii audytorów elokwencyi” – co czyni ją użytecznym zbiorem modelowych tekstów, gotowych do adaptacji. Tom I świetnie sprawdzi się dla kolekcjonera zainteresowanego dawną polską retoryką, kulturą polityczną czy epistolografią, lecz także dla historyka mowy i ceremoniału. Wydawniczo jest dziełem starannie przygotowanym — wydanym w Drukarni J.K.M. Collegium Societatis Jesu w Lublinie w roku 1745, co dodatkowo potwierdza jego znaczenie w ówczesnej elicie edytorskiej. 
Szereg cech czyni ten tom unikatem. Jest to jedna z nielicznych w pełni zachowanych antologii oratorskich XVIII wieku. Zawartość nie ogranicza się do jednej dziedziny, lecz obejmuje przekrój działań językowych ówczesnej Europy szlacheckiej: polityki, uroczystości, życia kancelaryjnego i duchowości. Pod względem badawczym stanowi źródło wszechstronne: od języka mów sejmowych, poprzez wzorce epistolografii i ceremoniału, po język literatury użytkowej w formie polsko-łacińskiej*.

Jan Daneykowicz-Ostrowski (zm. 1751), sekretarz związany z domem Sapiehów, kompilator i edytor obszernych zbiorów wymowy świeckiej i kościelnej. W źródłach przedstawia się go jako sekretarza J.K.M. oraz sekretarza Sapiehy, redagującego korpusy mów i listów o charakterze wzorcotwórczym (antologie służące kształceniu elokwencji). Kluczowym jego dziełem jest dwutomowa „Swada polska y łacińska” (Lublin 1745–1747), zorganizowana wedle działów tematycznych (sejmowe, kancelaryjne, listowne, kaznodziejskie, panegiryczne, pogrzebowe, itp.), która krystalizuje kanon retoryki praktycznej epoki. Ustalenia bibliograficzne (Estreicher) podają dokładną charakterystykę pagin i układu działów w poszczególnych tomach; współczesne opracowania (m.in. M. Barłowska) konsekwentnie sytuują Ostrowskiego w nurcie antologii oratorskich XVII–XVIII w., jako redaktora i promotora wzorców komunikacji publicznej. Jego kompilacje cytowane są w badaniach nad kulturą parlamentarną, funeralną, a także w studiach nad ideowym językiem szlachty.

Rok wydania: Lublin 1745. w drukarni J.K.M. Collegium Societatis Jesu,

s. [4], 452, 449-452, [22], 117, [9], 88, 87-88, 89-105, 109 [i.e. 108], [14],1-93, 93-102 [i.e. 103], [10], 1-219, 230-247 [i.e.237 ], [11], 93, [1] cz., 92-94, [1] cz., 95-97, [1] cz., 98-99, [6].

Brak 4 kart [karta tytułowa, następna, karta Approbatio - przed tekstem głównym i 1 w tekście], liczne błędy w paginacji - Regestr mow publicznych swady oratorskiey polskiey: w swadzie oratorskiey seymowey - verso regestr mow w swadzie pogrzebowey,  omyłki swady korrespondencyiney, albo listowney w innym miejscu.

Format: 33 x 21 cm

Oprawa: pełna skóra - współczesna, tłoczona tytulatura, złoceniami i tłoczenia na grzbiecie.  

Stan:  jedna karta naderwana, wczesny ex libris na karcie ochronnej z sygnaturą [1763], 47 k. ślady działalności owadów [bez szkody dla teksty - małe dziurki], 2 k. ubytek przy krawędzi bez szkody dla tekstu, 1 k. z ubytkiem [brak pojedynczych słów], karty ze śladami i zagięciami rogów, 51 k. z suchym śladem po dawnym zalaniu [bez szkody dla tekstu], przebarwienia i przybrudzenia. Tekst w całości czytelny. 

RZADKOŚĆ

*[źródła: Marta Barłowska, Swada i milczenie. Zbiory oratorskie XVII–XVIII wieku; oraz artykuł o świeckich mowach XVIII w. — analizy funkcji i zawartości „Swady"; J. Łukowski, „Political Ideas among the Polish Nobility in the 18th Century";Barłowska, M. (2021). BETWEEN TRADITION AND RHETORIC (BASED ON THE EXAMPLES OF POLISH 17TH- AND 18TH-CENTURY SECULAR SPEECHES). Prace Polonistyczne]