[Graduał] Graduale Romanum Juxta Missale Sacro-sancti Concilii Treidentini [...] Parisiis [Paryż] 1657

Graduale Romanum Juxta Missale Ex Decreto Sacrosancti Concilii Tridentini Restitutum, Pii V. Pont. Max. Jussu Editum, Et Clementis VIII. Primum, Nunc Denuo Urbani Papæ Octavi Auctoritate Recognitum. Cuius Sanctitas ne vetus Graduale recudatur, gravi interminatione sanxit.
Cui additus est Cantus Missarum omnium votivarum qui ante hac desiderabatur: item Cantus & Modulationes Kyriales, Hymni Angelici, Symboli Apostolorum, ac omnium præterea quæ in singulis Missis passim decantari solent. Adiecta sunt tandem, Sanctorum omnium Officia, quorum nomina Kalendario Romano descripta reperiuntur.

Graduale Romanum - oficjalna księga śpiewów mszalnych rytu rzymskiego (graduał), zawierająca repertuar chorałowy do Mszy na cały rok kościelny: zarówno Proprium de Tempore, jak i Proprium / Commune Sanctorum.

W prezentowanym woluminie na końcu dodatek 68 stron [25 wypełnionych] o charakterze użytkowo-liturgicznym, częściowo drukowanych, częściowo rękopiśmiennych. Rdzeniem dodatku jest drukowana karta/sekcja zatytułowana: CONSIGNATIO quorumdam Festorum, quæ in hoc Graduali non habentur, et in Ecclesia S. Matthiae cantari solent”: tj. „Wykaz niektórych świąt, których nie ma w tym graduale, a które zwykło się śpiewać w kościele św. Macieja”.

Rok wydania/wydawca/drukarz: Parisiis [Paryż], Impensis Societatis Typographicae Librorum Officii Ecclesiastici, iussu Regis constitutae, M. DC. LVII (1657), Ex Typographia Ludovici Sevestre, viâ Mori propè Ecclesiam sancti Nicolai.

s. [8], 14, [2], 392, CLXIII, [2], [68], druk i zapisy nutowe w kolorze czarnym i czerwonym.

Format: 46 x 31 cm

Oprawa: z epoki - deska, skóra brązowa, tłoczenie ślepe w układzie ramowo-zwierciadłowym, w centrum okładzin plakiety figuralne (motyw ukrzyżowania), ponadto okucia narożne i guzy ochronne; zachowane fragmenty zapinek; grzbiet z ręcznie kaligrafowaną tytulaturą, brzegi kart barwione, ślady późniejszej konserwacji.

Stan: spójna, rzadkie wczesne marginalia i wpisy, 6 kart z podklejeniem/wypełnieniem na krawędziach, ostatnie 30 kart z częstymi podklejeniami i naddarciami, rzadkie przybrudzenia kart. Otarcia okładzin, przetarcia grzbietu. Stan więcej niż dobry.

Proweniencja:

Wolumin posiada jednoznaczną proweniencję wrocławską: na karcie tytułowej widnieje wpis „Hospitalis s. Matthiae Vratislaviae Anno 1669. 16. Octob.”, a dodatkowy, późniejszy blok kart na końcu (m.in. „Consignatio… in Ecclesia S. Matthiae cantari solent”) odsyła wprost do praktyki śpiewu „w kościele św. Macieja”. Ten zestaw cech łączy wolumin z kompleksem instytucjonalnym klasztoru św. Macieja i szpitala św. Elżbiety we Wrocławiu, należącym do Zakonu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą. Ośrodek ten powstał jako fundacja śląskich Piastów dla zakonu; choć najstarsze zachowane dokumenty dotyczące obiektów pochodzą z 1253 r., badacze wskazują na ich wcześniejsze, już ugruntowane funkcjonowanie, łącząc je z działalnością księżnej Anny, synowej św. Jadwigi. W średniowieczu szpital działał w logice bliskiej wspólnocie klasztornej: podstawą opieki pozostawały praktyki religijne, „miłość braterska” i dyscyplina życia codziennego, a reguły porządkowały także zachowania pensjonariuszy. Wrocławski konwent stosunkowo szybko urósł do rangi centrum administracji śląsko-kujawskiej gałęzi zakonu, przy czym w praktyce kulturowej i instytucjonalnej równorzędnie traktowano wezwania św. Elżbiety i św. Macieja, co sprzyjało ich wymiennemu użyciu w nazewnictwie i tradycji miejsca. Na przełomie XV i XVI w., po przejęciu przez Radę Miejską Wrocławia patronatu nad parafią, działalność opiekuńcza została wzmocniona, choć sam szpital przeszedł też modernizację form utrzymania (system rent), oddalając się od wyłącznie dobroczynnego modelu. Funkcjonowanie tej instytucji pod zarządem krzyżowców trwało do okresu pruskiego: po zajęciu Śląska nastąpiła kasata zakonu na Śląsku (1810), a ostateczne przenosiny ostatnich pensjonariuszy do nowego szpitala przy ul. Kapitulnej zrealizowano dopiero w 1822 r., po czym dawny budynek szpitalny w znacznej mierze rozebrano. W zachowanych zabudowaniach klasztornych ulokowano następnie katolickie gimnazjum pw. św. Macieja, działające tam do II wojny światowej; po 1945 r. w zespole pobernardyńsko-poklasztornym znalazły miejsce przywiezione ze Lwowa zbiory Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

Źródło: Rafał Eysymontt, Średniowieczny szpital pw. św. Macieja we Wrocławiu, „Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego”, 2008; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIV, s.29