[SPRAWA ELBLĄSKA 1698] Informacya krotka ze Najasnieyszego Elektora Brandenburskiego Zolnierzowi intromissiey Miasto Elbląg.

[SPRAWA ELBLĄSKA 1698] Informacya krotka ze Najasnieyszego Elektora Brandenburskiego Zolnierzowi intromissiey Miasto Elbląg roku M DC XC VIII zabronic nie mogło. 

Zachowana składka D: 2 karty, tj. 4 ostatnie strony druku. Format: 2°. Pełny druk notowany jest jako obejmujący [8] kart, sygn. A–D², bez miejsca druku i bez nazwiska drukarza; egzemplarz kompletny znajduje się w zbiorach Biblioteki Kórnickiej PAN pod sygn. 145 R 953. (zdygitalizowany druk sygnatura BK 953 - skany  począwszy od 517 i kolejne)

Zachowany fragment odpowiada zatem końcowej składce kompletnej broszury; zawiera końcową partię tekstu głównego oraz zamykający druk „Przydatek”, zakończony ozdobnikiem typograficznym. Rzadki polski druk polityczny (druk ulotny) związany z tzw. sprawą elbląską, jednym z ważniejszych epizodów napięcia polsko-brandenburskiego u progu panowania Augusta II Mocnego. Spór wyrastał z dawnych roszczeń Brandenburgii wobec Elbląga, sięgających układów welawsko-bydgoskich z 1657 r., kiedy miasto miało stanowić zastaw związany z należnościami finansowymi wobec elektora; sprawa nie została jednak ostatecznie uregulowana i powracała w dyplomacji polsko-brandenburskiej przez kolejne dziesięciolecia. Bezpośrednim tłem druku było zajęcie Elbląga przez wojska elektora brandenburskiego Fryderyka III Hohenzollerna w 1698 r. Według ustaleń historiografii, w czerwcu 1698 r. w Piszu doszło do poufnego porozumienia między Augustem II a Fryderykiem III, łączonego z pożyczką 150 tys. talarów i zgodą na zajęcie Elbląga; następnie wojska brandenburskie podjęły próbę opanowania miasta, a wobec braku realnej pomocy z zewnątrz Elblążanie rozpoczęli rokowania i wpuścili żołnierzy do miasta. Druk ma charakter apologetyczno-polemiczny: jego zasadniczym celem jest obrona Elbląga przed zarzutem dobrowolnego poddania się wojskom elektorskim. Już sam tytuł wskazuje linię argumentacji — miasto „zabronić nie mogło” intromisji żołnierzy brandenburskich. W zachowanej końcowej części tekstu autor rozwija argument, że Elbląg został pozostawiony bez skutecznej pomocy wojskowej i politycznej, a opór wobec przeważających sił groziłby zniszczeniem miasta oraz jego mieszkańców. Tego typu argumentacja dobrze wpisuje się w znany z opracowań obraz ówczesnej debaty: okupacja Elbląga wywołała w Rzeczypospolitej silne oburzenie, ale początkowe hasła wojny z elektorem zostały ostatecznie zastąpione działaniami dyplomatycznymi. Sprawa Elbląga stała się w latach 1698–1699 przedmiotem intensywnej propagandy politycznej. Adam Perłakowski podkreśla, że elektor bardzo dobrze przygotował akcję również od strony propagandowej, rozsyłając do europejskich stolic oraz do senatorów polskich i litewskich memoriały uzasadniające swoje pretensje. Omawiana Informacya krotka należy do tego samego kręgu krótkich tekstów politycznych: jest drukiem interwencyjnym, powstałym nie jako dzieło historyczne, lecz jako głos w bieżącym sporze o odpowiedzialność za zajęcie miasta. Na sejmie pacyfikacyjnym 1699 r. sprawa elbląska nie doprowadziła do wojny; zdecydowano się raczej na rozwiązanie negocjacyjne. W lutym 1700 r. biskup warmiński Andrzej Chryzostom Załuski, jako komisarz królewski, wjechał do Elbląga już opuszczonego przez wojska brandenburskie, choć sam problem zastawu i roszczeń nie został definitywnie zakończony. W tym kontekście data druku — 1700 — jest bardzo istotna: broszura powstała w momencie bilansowania całej sprawy i obrony postawy miasta po ustąpieniu oddziałów brandenburskich. Biblioteka Kórnicka notuje ten druk także jako część większego klocka / zbioru politycznych „scriptów” z przełomu XVII i XVIII w.; w tym zespole Informacya krotka znajduje się na kartach 256–263v i opisana jest jako druk [8] kart, sygn. A–D², 2°. o potwierdza jego funkcjonowanie jako krótkiego druku politycznego. Mimo zachowania jedynie końcowej składki, fragment dotyczy bardzo konkretnego i dobrze rozpoznanego epizodu politycznego: brandenburskiego zajęcia Elbląga w 1698 r., reakcji Rzeczypospolitej oraz obrony stanowiska władz miasta*

Rok wydania: [b. m., b. druk.], 1700

s. [4].

Format: 33,5 x 21 cm

Oprawa: brak, papier czerpany

Stan: marginalia ołówkiem, krawędzie kart z zagięciami/minimalne naddarcia.

źródła:

Biblioteka Kórnicka PAN, opis egzemplarza: Informacya krotka ze [...] elektora Brandenburskiego zolnierzowi intromissiey miasto Elbląg roku M DC XC VIII zabronic nie mogło, [b.m., b.druk.], 1700, [8] k., sygn. A–D², 2°.
Adam Perłakowski, „Sprawa elbląska” w opinii wojewody malborskiego Jana Jerzego Przebendowskiego w latach 1698–1699, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2006, nr 2, s. 237–245.
Gerard Labuda, Historia Pomorza Tom II, część II, Poznańskie 1984, s. 487-497
Stanisław Achremczyk, Warmia i Prusy Książęce w dobie wielkiej wojny północnej, „Czasy Nowożytne” 2001, t. X/XI.